İş axtararkən fırıldaqçılıq: «əvvəlcə ödə» tələləri
İş axtaran insan tələsir və ümid edir — fırıldaqçılar məhz buna arxalanır. Sxemlərin çoxu eyni prinsiplə qurulur: sənə iş vəd olunur, amma işə başlamazdan əvvəl nə isə ödəməli və ya şəxsi məlumatını verməli olursan. Bu yazıda «əvvəlcə ödə» tələlərini, saxta vakansiyanın əlamətlərini, təklifi necə yoxlamağı və aldandığını anlasan nə etməli olduğunu izah edirik.
6 dəq oxu
«Əvvəlcə ödə» sxemi necə işləyir?
Sxemin mahiyyəti sadədir: «iş» yalnız bəhanədir, əsl məqsəd səndən qabaqcadan pul almaqdır. Ödənişin adı müxtəlif ola bilər:
- Təlim haqqı — «işə başlamazdan əvvəl ödənişli kurs keçməlisən», sonra isə nə kurs olur, nə iş.
- İş forması və ya başlanğıc dəsti — guya geyim, alət, kataloq və ya nümunə məhsul üçün.
- Sənəd və «qeydiyyat» — arayış, icazə və ya müqavilənin «rəsmiləşdirilməsi» üçün onların göstərdiyi adama ödəniş.
- Depozit və ya «zəmanət pulu» — «avadanlığı korlamayasan» və ya «işdən qaçmayasan» deyə.
- Məhsul alışı — «əvvəlcə malı al, sonra sat və qazan».
Normal işəgötürən işə qəbul üçün namizəddən pul almır, təlimi və iş alətlərini öz hesabına təşkil edir. Ödəniş tələbini eşidən kimi söhbəti dayandır.
Piramida və «şəbəkə marketinqi» dəvətləri
Belə dəvətlər çox vaxt «iş», «biznes imkanı» və ya «maliyyə azadlığı» adı ilə gəlir. Səni «müsahibəyə» çağırırlar, amma müsahibə əvəzinə qrup təqdimatı olur: uğur hekayələri, bahalı maşınların şəkilləri, «tələs, yerlər məhduddur» çağırışı.
- Qazanc gördüyün işdən yox, dəvət etdiyin adamların sayından asılıdır.
- Başlamaq üçün məhsul paketi almalı və ya «üzvlük haqqı» ödəməlisən.
- Vəzifə, maaş və öhdəliklər barədə sual verəndə cavab əvəzinə motivasiya danışılır.
- Səndən ilk növbədə qohum və dostlarının siyahısını hazırlamağı istəyirlər.
alal.az-da «zəmanətli qazanc» sxemləri, maliyyə piramidaları və şəbəkə marketinqi dəvətləri qadağandır — bu, istifadə qaydalarında ayrıca qeyd olunub. Belə «vakansiya» görsən, elanı «Şikayət et» düyməsi ilə bildir.
Xaricdə iş vədi: ən baha başa gələ bilən tələ
«Xaricdə yüksək maaşlı iş, təcrübə tələb olunmur» tipli təkliflər xüsusilə risklidir: burada itirilən təkcə pul deyil, sənədlər və təhlükəsizlik də ola bilər. Bu əlamətlərə diqqət et:
- Viza, bilet, «iş icazəsi» və ya sənədlər üçün böyük məbləğ qabaqcadan istənilir.
- İşəgötürən şirkətin adı, ünvanı və müqavilə layihəsi göstərilmir.
- «Turist vizası ilə gedərsən, orada düzəldərik» deyirlər — bu, qanunsuz işləmə riski deməkdir.
- Pasportunu «saxlamaq üçün» vasitəçiyə verməyini istəyirlər.
Xaricdə işə düzəlmək üçün dəqiq tələbləri və vasitəçinin fəaliyyətinin qanuni olub-olmadığını rəsmi mənbədən — e-gov.az portalından və ya aidiyyəti dövlət qurumundan — yoxla. Pasportunu heç vaxt başqasına təhvil vermə.
Şəxsi sənəd və kart məlumatı istəyəndə
Bəzi sxemlərdə səndən pul yox, məlumat istənilir — sonra bu məlumatla sənin adından kredit götürülə, hesab açıla və ya kartındakı pul oğurlana bilər.
- Müqavilədən əvvəl şəxsiyyət vəsiqəsinin şəkli, vəsiqə ilə selfi və ya FİN kod istənilir.
- «Maaşı köçürmək üçün» kart nömrəsi ilə yanaşı CVV, SMS kodu və ya internet bankın parolu soruşulur.
- Adına bank kartı açıb onu «işəgötürənə» verməyini istəyirlər.
- Kartına gələn pulu nağdlaşdırıb və ya başqa hesaba köçürüb «faiz qazanmağı» təklif edirlər.
- Uzaqdan idarəetmə proqramı yükləməyi və ya «kartı təsdiqləmə» linkinə keçməyi tələb edirlər.
Maaş almaq üçün heç vaxt CVV, SMS kodu, parol və ya kartın özü lazım deyil. Bu məlumatları heç kimə vermə — alal.az əməkdaşları da bunları istəmir. Adına açılmış kartı və ya hesabı başqasına vermək səni cinayətə qarışdıra bilər; bank kartı və hesab satışı alal.az-da da qadağandır.
Saxta vakansiyanın əlamətləri
| Əlamət | Niyə şübhəlidir |
|---|---|
| Maaş oxşar vakansiyalardan kəskin yüksəkdir, tələb isə demək olar ki, yoxdur | Real işəgötürən bazar səviyyəsində maaş verir və konkret bacarıq istəyir |
| Şirkətin adı, ünvanı və vəzifənin öhdəlikləri yazılmayıb | Yoxlana bilən heç bir məlumat qoymamaq üçün |
| Müsahibəsiz, dərhal «qəbul olundun» deyirlər | Məqsəd səni seçmək yox, ödənişə yönəltməkdir |
| Söhbəti tez saytdan kənar messencerə keçirirlər | Yazışmanın izini və şikayət imkanını azaltmaq üçün |
| «Bu gün ödəməsən, yer gedəcək» deyə tələsdirirlər | Düşünüb yoxlamağa vaxt qoymamaq üçün |
| Görüş naməlum mənzildə, şəhərdən kənarda və ya gecə saatında təyin olunur | Təhlükəsizlik riski var — normal müsahibə iş yerində keçir |
Vakansiyanı necə yoxlamalı?
- Şirkətin tam adını, ünvanını və VÖEN-ini soruş, məlumatı rəsmi mənbədən — vergi orqanının rəsmi saytından — yoxla.
- Ofisə və ya mağazaya özün get: real iş yeri, işçilər və lövhə olmalıdır.
- İşə başlamazdan əvvəl vəzifə öhdəliklərini və müqavilə layihəsini yazılı istə və diqqətlə oxu.
- Şirkətin adını internetdə axtar, başqa namizədlərin rəylərinə bax.
- Yazışmanı saytdaxili «Mesajlar»da saxla və tanımadığın linklərə keçmə.
- Şübhələnirsənsə, qərarı təxirə sal və güvəndiyin biri ilə məsləhətləş.
Ümumi tövsiyələr üçün təhlükəsizlik səhifəsinə bax. Alış-satışda rast gəlinən sxemlər isə onlayn elanlarda fırıldaqçılıq yazımızdadır.
Aldandınsa və ya şübhələnirsənsə, nə etməli?
- Ünsiyyəti və ödənişləri dərhal dayandır, «son bir ödəniş» xahişlərinə uyma.
- Kart məlumatını paylaşmısansa, dərhal bankına zəng et, kartı blokla və parollarını dəyiş.
- Sübutları saxla: yazışmaların ekran şəkillərini, nömrələri, ödəniş qəbzlərini.
- Elanı «Şikayət et» düyməsi ilə bildir ki, başqaları da aldanmasın.
- Pul itirmisənsə və ya sənədindən sui-istifadə olunubsa, hüquq-mühafizə orqanlarına müraciət et.
Sualın varsa, alal.az-ın əlaqə səhifəsindən yaz. Evdən iş təkliflərindəki tələlər barədə yarımştat və evdən iş bələdçimizə bax.
Tez-tez verilən suallar
İşəgötürən təlim üçün pul istəyir — bu normaldırmı?
Xeyr. Normal işəgötürən öz əməkdaşının təlimini öz hesabına təşkil edir və işə qəbul üçün namizəddən pul almır. Təlim, forma, sənəd və ya «qeydiyyat» adı ilə qabaqcadan ödəniş tələbi fırıldaqçılığın tipik əlamətidir. Ödəmə və elanı «Şikayət et» düyməsi ilə bildir.
Vəsiqəmin şəklini göndərmək təhlükəlidirmi?
Müqavilədən və işəgötürəni yoxlamadan əvvəl göndərmə. Sənəd şəkli ilə sənin adından kredit götürülə və ya hesab açıla bilər. Rəsmi işə qəbulda sənədlər adətən iş yerində, müqavilə bağlananda təqdim olunur.
Şəbəkə marketinqini adi satış işindən necə ayırd edim?
Adi satış işində şirkətin məhsulunu satırsan, maaş və ya satışdan bonus alırsan, heç nə almağa və adam dəvət etməyə məcbur deyilsən. Şəbəkə sxemində isə başlamaq üçün məhsul paketi və ya üzvlük almalısan, qazanc isə əsasən dəvət etdiyin adamlardan asılıdır.
Maaş kartı üçün kart məlumatımı istəyirlər, nə etməliyəm?
Maaş köçürmək üçün CVV, SMS kodu, parol və ya kartın özü heç vaxt lazım deyil. Rəsmi işdə maaşın necə ödəniləcəyi müqavilədə göstərilir. Bu məlumatları istəyən şəxslə ünsiyyəti dayandır və elanı «Şikayət et» ilə bildir.
Xaricdə iş təklifinin real olduğunu necə yoxlayım?
Şirkətin adını, ünvanını və müqavilə layihəsini yazılı istə, vasitəçinin fəaliyyətinin qanuni olub-olmadığını və tələb olunan sənədləri rəsmi mənbədən — e-gov.az portalından və ya aidiyyəti dövlət qurumundan — yoxla. Qabaqcadan böyük ödəniş tələb edənlərə və pasportunu istəyənlərə etibar etmə.
Fırıldaqçı iş elanını necə bildirim?
Elanın səhifəsindəki «Şikayət et» düyməsini bas və səbəbi seç. Yazışmanı davam etdirmə, şəxsi məlumat və pul göndərmə. Şikayət həm səni, həm də eyni elanı görən digər iş axtaranları qoruyur.
Artıq pul ödəmişəm, nə etməliyəm?
Əlavə ödəniş etmə, «pulu qaytarmaq üçün» edilən yeni tələblərə də uyma. Kartla ödəmisənsə, dərhal bankla əlaqə saxla. Yazışmaları, nömrələri və qəbzləri saxla, hüquq-mühafizə orqanlarına müraciət et və elanı «Şikayət et» ilə bildir.
Vakansiya seçəndə bu əlamətləri yadda saxla, ödəniş tələb edən elanı isə «Şikayət et» ilə bildir.
Vakansiyalara bax