Alman çoban iti almaq: nəyə diqqət etməli

Bu cins XIX əsrin sonunda Almaniyada sürünü idarə edən və qoruyan çoban iti kimi formalaşıb. Bu gün onu polisdə, axtarış-xilasetmə işində, görmə qabiliyyəti zəif insanların yanında bələdçi it kimi görmək olar. Bu tarix xarakterini də izah edir: alman çoban iti işləmək, tapşırıq yerinə yetirmək və sahibi ilə birlikdə olmaq üçün yaradılıb.

• Ağıllıdır və tez öyrənir. Əmrləri tez qavrayır, amma pis vərdişləri də eyni sürətlə mənimsəyir.
• Aktivdir. Gündəlik hərəkət və zehni məşğuliyyət olmasa darıxır; darıxan it əşyaları gəmirir, çox hürür.
• Mühafizəçidir. Evini və ailəsini qoruyur, yad adamlara qarşı ehtiyatlı olur. Bu instinkt düzgün tərbiyə ilə nəzarətdə saxlanılır.
• Sahibinə bağlıdır. Ailəsi ilə vaxt keçirməyi sevir, uzun müddət tək qalmağı çətin keçirir.

Yəni bu it «həyətdə dursun, evi qorusun» düşüncəsi üçün deyil. Onun sakit və etibarlı böyüməsi sahibinin ona nə qədər vaxt və diqqət ayırmasından asılıdır.

Almazdan əvvəl öz həyat tərzinə dürüst bax. Aşağıdakı cədvəl qərar verməyi asanlaşdıracaq.

İlk dəfə it saxlayırsansa, bu cinsi seçmək mümkündür, amma ilk aylarda kinoloqdan bir neçə dərs almaq işini xeyli asanlaşdırar. Həyat tərzin cədvələ uyğun gəlmirsə, it elanları arasında daha sakit, kiçik cinslərə də bax.

Alman çoban iti mənzildə də yaşaya bilər, şərtlə ki, enerjisini çöldə sərf etsin. Əsas məsələ kvadrat metr yox, gündəlik rejimdir: gəzinti, qaçış, oyun və qısa təlim seansları. Həyətli evdə də iti sadəcə həyətə buraxmaq kifayət etmir — onun səninlə birlikdə məşğul olmağa ehtiyacı var.

• Gündə bir neçə gəzinti, onlardan ən azı biri uzun və aktiv olsun.
• Zehni yükü unutma: iylə axtarış oyunları, gizlədilmiş oyuncağı tapmaq, yeni əmr öyrənmək iti fiziki yük qədər yorur.
• Həyətdə saxlanılırsa, kölgəli, küləkdən və yağışdan qorunan yer, həmişə təzə su və ailə ilə gündəlik ünsiyyət olmalıdır.
• Yayda gəzintiləri səhər tezdən və axşama keçir, qızmış asfaltdan çəkin.

Bala dövründə isə yükü məhdudlaşdır, çünki oynaqlar hələ formalaşır. Uzun qaçışlar, pilləkənlə tez-tez enib-qalxmaq və hündürdən tullanmaq böyüyən it üçün zərərli ola bilər. Nə vaxt və hansı yükə keçməyi baytarla danış.

Alman çoban iti elanlarına baxanda bəyəndiyin balanı mütləq canlı gör, mümkünsə anası ilə birlikdə. Ananın sakit, sağlam və baxımlı olması balanın necə böyüyəcəyi barədə çox şey deyir. Atasını görmək mümkün deyilsə, şəklini və sənədlərini soruş.

1. Şəraitə bax. Balalar təmiz, quru və isti yerdə saxlanılmalıdır; kəskin iy, çirk və sıxlıq pis əlamətdir.
2. Davranışı izlə. Sağlam bala maraqlı olur, oynayır, səsə reaksiya verir. Daim küncə çəkilən, halsız bala barədə əlavə suallar ver.
3. Görünüşü yoxla. Gözlər təmiz və parlaq, burunda qatı axıntı yox, qulaqlar təmiz və iysiz, tük parlaq olmalıdır. Dəridə qızartı, keçəl yerlər və həddindən artıq şişkin qarın narahatedici əlamətdir.
4. Yerişə bax. Bala axsamadan qaçmalı, uzandığı yerdən rahat qalxmalıdır.
5. Peyvənd pasportunu oxu. Peyvənd və parazitlərə qarşı müalicə qeydləri, tarixlər, baytarın möhürü və imzası olmalıdır.
6. Çipi soruş. Bala çiplənibsə, çip nömrəsi pasportdakı nömrə ilə üst-üstə düşməlidir; baytar bunu skanerlə yoxlaya bilər.
7. Yaşı dəqiqləşdir. It balası anasından çox tez ayrılmamalıdır; adətən ən azı səkkiz həftəlik olanda yeni evə verilir.

Bu, ilkin yoxlamadır və baytar müayinəsini əvəz etmir: balanı aldıqdan sonra ilk günlərdə baytara apar. Ətraflı siyahı üçün ev heyvanı alarkən sağlamlıq və sənəd yoxlaması bələdçisinə bax.

Damazlıq it — nəsli məlum olan, valideynləri və əcdadları kinoloji təşkilatda qeydə alınmış itdir. Bunu təsdiqləyən sənədə nəsil sənədi (rodoslovnaya) deyilir. Bir çox təşkilatda bala üçün əvvəlcə bala kartı (metrika) verilir, it böyüdükdən sonra o, nəsil sənədinə dəyişdirilir.

• Sənəddə balanın adı, doğum tarixi, rəngi, valideynlərinin adları və qeydiyyat nömrələri olur.
• Sənədi hansı təşkilatın verdiyini soruş və həmin təşkilatın həqiqətən fəaliyyət göstərdiyini özün yoxla.
• Bala çiplənibsə, sənəddəki və pasportdakı məlumatlar bir-birinə uyğun gəlməlidir.
• «Sənəd sonra hazır olacaq» deyilirsə, nə vaxt və necə veriləcəyini əvvəlcədən dəqiq razılaşdır.

Nəsil sənədi olmayan bala da sağlam və gözəl ola bilər, sadəcə onun təmizcins olduğunu sübut etmək mümkün olmur. Bu, sərgilərdə iştirak və damazlıq işi üçün vacibdir. Sənədsiz balaya «damazlıq» qiyməti ödəmə; cari qiymətlər haqqında təsəvvür üçün qiymət bələdçisinə bax.

Hər cinsin özünəməxsus zəif yerləri var. Alman çoban itində ən çox danışılan mövzu bud oynağının displaziyasıdır, yəni oynağın düzgün formalaşmaması. Dirsək oynağında da oxşar problem ola bilər. Bunda həm irsiyyət, həm də böyümə dövründəki qidalanma, çəki və fiziki yük rol oynayır.

• Bəzi məsuliyyətli yetişdiricilər valideynlərin oynaqlarını rentgenlə yoxlatdırır. Belə nəticə varsa, göstərməsini xahiş et.
• Balanı kökəltmə: artıq çəki oynaqlara əlavə yük verir.
• Axsama, uzandığı yerdən çətin qalxma, pilləkəndən çəkinmə kimi hallar görsən, baytara müraciət et.
• Bəzi itlərdə həssas mədə və dəri allergiyası da olur; yem dəyişəndə problem yaranırsa və ya qaşınma artırsa, baytarla məsləhətləş.

Bala gəlməzdən əvvəl evi hazırla: yatacağı sakit künc, yemək və su qabları, boyunbağı və ya döş qayışı, gəzinti qayışı, gəmirmək üçün təhlükəsiz oyuncaqlar. Elektrik naqillərini, ayaqqabıları və məişət kimyəvi vasitələrini əlçatmaz yerə qaldır — bala hər şeyi dişləyib yoxlayır.

• İlk günlər yetişdiricinin verdiyi yemi saxla, yeni yemə bir neçə gün ərzində tədricən keç.
• İri cinslər üçün nəzərdə tutulmuş bala yemi seç; porsiyanı və gündə neçə dəfə yemləməyi baytarla dəqiqləşdir.
• Təmiz su həmişə əlçatan olsun.
• Şokolad, üzüm, soğan, sarımsaq və bişmiş sümük vermə — itlər üçün təhlükəlidir.
• Süfrə qalıqları ilə yemləmə: böyüyən it üçün balanslı rasion vacibdir.

Peyvənd cədvəlini baytar müəyyən edir; peyvəndlər tamamlanana qədər balanı tanımadığın itlərlə təmasdan necə qorumağı da ondan soruş. Balanı ilk gündən adına və evin qaydalarına alışdır: harada yatır, harada yeyir, hara girmək olmaz.

Təlim balanın evə gəldiyi ilk gündən başlayır. Gündə bir neçə dəfə təkrarlanan qısa məşğələlər uzun, yorucu dərslərdən daha səmərəlidir. Mükafata əsaslanan üsul — tərif, oyun, kiçik ləzzət — bu cinsdə yaxşı nəticə verir; qışqırıq və fiziki cəza isə itin sənə etibarını zədələyir.

1. Adına reaksiya və «gəl» əmri — ən vacib təhlükəsizlik əmri.
2. «Otur», «yat», «gözlə» kimi əsas əmrlər.
3. Tualet vərdişi: yeməkdən və yuxudan sonra çölə çıxar, düzgün yerdə tərif et.
4. Qayışla sakit gəzmək: iri it qayışı dartanda onu saxlamaq çətindir, ona görə bu vərdişi bala vaxtından formalaşdır.
5. Sosiallaşma: müxtəlif insanlar, səslər, nəqliyyat və sakit, peyvəndli itlərlə tanışlıq.

Ailədə hamı eyni qaydalara əməl etməlidir: biri divana icazə verib, digəri qadağan edirsə, it çaşır. Qoruma təlimini evdə özbaşına etmə — bunu yalnız təcrübəli kinoloqla və it əsas itaəti tam mənimsədikdən sonra düşün.